شهید چمران؛ تجلی علم، ایمان و مقاومت در مکتب انقلاب اسلامی
شهید دکتر مصطفی چمران را باید یکی از برجستهترین و جامعترین شخصیتهای تاریخ معاصر ایران و جهان اسلام دانست؛ شخصیتی که در وجود او علم، ایمان، عرفان، مدیریت، جهاد و مبارزه در بالاترین سطح به یکدیگر پیوند خورده بود. کمتر شخصیتی را میتوان یافت که هم در عرصههای علمی و دانشگاهی به عالیترین مراتب دست یافته باشد و هم در میدانهای سخت نبرد و مبارزه، پیشگام و اثرگذار ظاهر شده باشد.
شهید چمران از همان دوران نوجوانی دارای روحیهای آرمانخواه و ظلمستیز بود. همزمان با نهضت ملی شدن صنعت نفت و مبارزات ملت ایران علیه استعمار، روحیه سیاسی و اجتماعی او شکل گرفت و پس از کودتای ۲۸ مرداد نیز این مسیر را با جدیت ادامه داد. وی در کنار تحصیل، از محضر شخصیتهای بزرگی همچون آیتالله طالقانی، شهید آیتالله مرتضی مطهری و دیگر اندیشمندان اسلامی بهره برد و از همان دوران، علم را با تعهد دینی و مسئولیت اجتماعی درآمیخت.
چمران پس از طی مراحل عالی تحصیل در ایران، برای ادامه تحصیلات به آمریکا رفت و در معتبرترین مراکز علمی آن کشور به تحصیل و تحقیق پرداخت. او در رشته فیزیک پلاسما به جایگاهی ممتاز دست یافت و از نخبگان برجسته علمی زمان خود به شمار میرفت. بسیاری از صاحبنظران معتقدند اگر شهید چمران فرصت بیشتری برای خدمت پیدا میکرد، میتوانست در پایهگذاری صنایع راهبردی و فناوریهای پیشرفته دفاعی و علمی کشور نقشی بیبدیل ایفا کند. با این حال، زندگی او هرگز محدود به آزمایشگاه و محیط دانشگاه نشد؛ بلکه همواره دغدغه اسلام، امت اسلامی و مبارزه با ظلم را در سر داشت.
در دوران اقامت در آمریکا، شهید چمران از بنیانگذاران انجمنهای اسلامی دانشجویان بود و تلاش فراوانی برای حفظ هویت دینی جوانان مسلمان انجام داد. فعالیتهای سیاسی و انقلابی او به اندازهای گسترده بود که رژیم پهلوی و حامیان غربی آن از نفوذ و تأثیرگذاری وی نگران بودند. او در همان دوران نیز نشان داد که دانش و تخصص را نه برای رفاه شخصی، بلکه برای خدمت به آرمانهای الهی میخواهد.
نقطه عطف مهم زندگی شهید چمران، آشنایی و همکاری نزدیک با امام موسی صدر بود. این آشنایی سبب شد تا راهی لبنان شود و در کنار آن عالم بزرگ، به خدمت محرومان و مستضعفان بپردازد. در آن روزگار، شیعیان لبنان از محرومترین اقشار جامعه بودند و از کمترین امکانات آموزشی، فرهنگی و اقتصادی برخوردار بودند. شهید چمران با تلاشهای گسترده، در تأسیس مراکز آموزشی، مدارس فنی و حرفهای و برنامههای فرهنگی نقشآفرینی کرد و همزمان به آموزش فنون نظامی و جنگهای چریکی پرداخت.
وی در کنار امام موسی صدر، سهم مهمی در شکلگیری حرکت «المحرومین» و بعدها جنبش امل داشت و از نخستین افرادی بود که ضرورت سازماندهی مقاومت اسلامی در برابر اشغالگری و تجاوز را مطرح کرد. نگاه شهید چمران به مسئله فلسطین نیز نگاهی فراتر از قومیت و ملیت بود. او معتقد بود فلسطین متعلق به همه امت اسلامی است و آزادسازی آن تنها با بسیج ظرفیتهای جهان اسلام امکانپذیر خواهد بود.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، شهید چمران به ایران بازگشت و در حساسترین روزهای تثبیت نظام اسلامی، مسئولیتهای مهمی را برعهده گرفت. با آغاز غائله کردستان و ناامنیهای غرب کشور، او بدون توجه به مقام و مسئولیت دولتی، لباس رزم بر تن کرد و راهی میدان نبرد شد. حضور مؤثر وی در پاوه و مناطق مختلف کردستان، نقش تعیینکنندهای در شکست گروههای ضدانقلاب و بازگشت امنیت به آن مناطق داشت. فرمان تاریخی حضرت امام خمینی(ره) درباره پاوه نیز نقطه عطفی در آن مبارزات بود که با مجاهدت چمران و نیروهای همراهش به نتیجه رسید.
با آغاز جنگ تحمیلی، شهید چمران بار دیگر ثابت کرد که مرد میدانهای سخت است. او با تشکیل ستاد جنگهای نامنظم، شیوهای نوین از مبارزه را در جبهههای جنوب پایهگذاری کرد و با تکیه بر تجربههای ارزشمند خود در لبنان، ضربات سنگینی به ارتش بعث عراق وارد ساخت. نقش او در دفاع از اهواز، آزادسازی سوسنگرد و عملیاتهای منطقه دهلاویه، از درخشانترین صفحات تاریخ دفاع مقدس به شمار میرود.
شهید چمران علاوه بر مسئولیتهای میدانی، عضو شورای عالی دفاع نیز بود و در تصمیمگیریهای کلان نظامی و امنیتی کشور نقش داشت. با وجود این جایگاه مهم، همواره در کنار رزمندگان و در خط مقدم حضور پیدا میکرد و هرگز میان خود و نیروهایش فاصلهای قائل نبود. سادهزیستی، تواضع، اخلاص و روحیه خدمتگزاری از ویژگیهای بارز او بود که موجب محبوبیت فراوانش در میان مردم و رزمندگان شد.
یکی از مهمترین ابعاد شخصیت شهید چمران، بُعد عرفانی و معنوی اوست. مناجاتها، دستنوشتهها و آثار مکتوب بهجا مانده از وی، نشاندهنده روحی سرشار از عشق الهی و اخلاص است. او در دل میدانهای نبرد نیز اهل تهجد، دعا و ارتباط عمیق با خداوند بود و همین پیوند معنوی، به مجاهدتهای او رنگ و بوی خاصی میبخشید.
سرانجام این مجاهد خستگیناپذیر در ۳۱ خرداد ۱۳۶۰ در منطقه دهلاویه به آرزوی دیرینه خود، یعنی شهادت، دست یافت و نامش در تاریخ انقلاب اسلامی جاودانه شد. حضرت امام خمینی(ره) در پیام تاریخی خود پس از شهادت وی، از چمران به عنوان انسانی متعهد، مؤمن، مجاهد یاد کردند؛ تعبیری که بهخوبی جامعیت شخصیت او را به تصویر میکشد.
امروز نیز شهید چمران نه تنها یک چهره تاریخی، بلکه یک مکتب فکری و عملی برای نسل جوان، نخبگان علمی و فعالان فرهنگی و اجتماعی است. مکتبی که بر پایه علم، ایمان، اخلاص، مجاهدت، مسئولیتپذیری، خدمت به مردم و دفاع از ارزشهای اسلامی بنا شده است. بیتردید تا زمانی که این ارزشها زنده است، یاد و راه شهید مصطفی چمران نیز الهامبخش ملت ایران و همه آزادگان جهان خواهد بود.
